سخت و زیان آور بودن یک شغل به عنوان شغلی یا نوع فعالیت کارگر بستگی ندارد. ممکن است دو کارگر با عنوان شغلی یکسان، به دلیل تفاوت در شرایط محیط کار و میزان مواجهه با عوامل زیان آور، از نظر سختی کار وضعیت متفاوتی داشته باشند. به همین دلیل، یکی از پرسشهای مهم کارگران این است که چگونه بفهمیم سختی کار داریم و از چه طریقی میتوانیم آن را استعلام کنیم؟
مطابق مقررات مشاغل سخت و زیان آور، تشخیص نهایی این موضوع بر عهده کمیتههای بدوی و تجدیدنظر استانی است که با بررسی شرایط واقعی اشتغال و عوامل زیان آور محیط کار درباره تایید یا رد سختی کار تصمیمگیری میکنند. در این مقاله، علاوه بر معرفی مشاغل سخت و زیان آور گروه الف و ب، معیارهای قانونی تشخیص و مراحل بررسی سختی کار را توضیح میدهیم.

سختی کار چیست؟
مشاغل سخت و زیانآور به کارهایی گفته میشود که در آنها عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی و بیولوژیکی محیط کار غیراستاندارد بوده و در اثر اشتغال، تنشی بهمراتب بالاتر از ظرفیتهای طبیعی جسمی و روانی به کارگر وارد میشود که نتیجه آن بروز بیماری شغلی و عوارض ناشی از آن است.
در قوانین کار و تامین اجتماعی، اصطلاح قانونی «مشاغل سخت و زیان آور» به کار رفته و برای شاغلان این مشاغل، مزایایی از جمله کاهش ساعات کار، افزایش مرخصی سالانه و بازنشستگی پیش از موعد با شرایط قانونی مشخص در نظر گرفته شده است.
۱. طبق ماده ۵۲ قانون کار: ساعات کار در مشاغل سخت و زیان آور نباید از ۶ ساعت در روز و ۳۶ ساعت در هفته بیشتر باشد. همچنین این مشاغل مشمول مرخصی سالانه بیشتری هستند.
۲. طبق تبصره ۲ ماده ۷۶ قانون تامین اجتماعی: کارگران مشاغل سخت و زیان آور در صورت احراز شرایط قانونی میتوانند از مزایای بازنشستگی پیش از موعد استفاده کنند.
تفاوت مزایای سختی کار در قانون کار و تامین اجتماعی را میتوانید در مقاله بازنشستگی کارهای سخت و زیان آور و کاهش ساعات کار مطالعه کنید.
توجه: برخی کارگاهها در حقوق و مزایای ماهانه مبلغی با عناوینی مانند حق سختی کار پرداخت میشود که پرداخت مبالغی با عناوین مختلف شبیه سختی کار دلیلی بر سخت و زیان آور بودن شغل آنان نیست.
معیارهای تشخیص مشاغل سخت و زیان آور
برای تشخیص سخت و زیان آور بودن یک شغل، شرایط واقعی محیط کار، نوع عوامل زیان آور، شدت و مدت مواجهه کارگر با این عوامل بررسی میشود. بنابراین صرف داشتن یک عنوان شغلی خاص یا اشتغال در کارگاهی مشخص، به معنای سخت و زیان آور بودن شغل نیست.
مهمترین عوامل مؤثر در تشخیص سختی کار عبارتاند از:
- عوامل فیزیکی: مانند سروصدای بیش از حد مجاز، گرما، سرما، ارتعاش و روشنایی نامناسب.
- عوامل شیمیایی: مانند مواجهه با گازها، بخارات سمی، گردوغبار و مواد شیمیایی زیان آور.
- عوامل بیولوژیکی: مانند تماس شغلی با باکتریها، ویروسها و سایر عوامل بیماریزا.
- عوامل مکانیکی و ارگونومیکی: مانند وضعیت نامناسب بدن هنگام کار، حمل مکرر بارهای سنگین و فشارهای جسمانی ناشی از فعالیت شغلی.
در بررسی سختی کار، کارشناسان با توجه به نوع فعالیت، شرایط محیط کار، نتایج سنجش عوامل زیان آور و میزان مواجهه کارگر، وضعیت شغل را ارزیابی میکنند.
توجه: تشخیص نهایی سخت و زیانآور بودن مشاغل بر عهده کمیتههای بدوی و تجدیدنظر استانی مشاغل سخت و زیان آور است. این کمیتهها با بررسی گزارشهای کارشناسی و مستندات مربوط، درباره تایید یا رد سختی کار تصمیمگیری میکنند.
مشاغل سخت و زیان آور گروه الف و ب
بر اساس آییننامه اجرایی مشاغل سخت و زیان آور، این مشاغل با توجه به ماهیت فعالیت و امکان حذف عوامل زیان آور محیط کار به دو گروه الف و ب تقسیم میشوند. تفاوت اصلی این دو گروه در این است که عوامل زیان آور در مشاغل گروه الف با اقدامات فنی و ایمنی قابل حذف هستند، اما در مشاغل گروه ب، سختی و زیان آوری به ماهیت شغل وابسته است.
مشاغل سخت و زیان آور گروه الف چیست؟
مشاغل گروه الف به کارهایی گفته میشود که سخت و زیان آور بودن آنها ناشی از ماهیت شغل نیست و میتوان با بهکارگیری تجهیزات مناسب، اصلاح شرایط محیط کار و اجرای اقدامات فنی و ایمنی، عوامل زیان آور را حذف کرد.
برای مثال، اگر صدای یک دستگاه صنعتی در کارگاه بیش از حد مجاز باشد، ممکن است با جایگزینی دستگاه کمصداتر، عایقکاری یا اصلاح فرآیند تولید، عامل زیان آور برطرف شود. در چنین شرایطی، شغل میتواند در گروه الف قرار گیرد.
مشاغل سخت و زیان آور گروه ب چیست؟
مشاغل گروه ب به کارهایی گفته میشود که سختی و زیان آوری با ماهیت شغل ارتباط دارد و حتی با اجرای اقدامات فنی، مهندسی، بهداشتی و ایمنی نیز عوامل زیان آور آنها بهطور کامل حذف نمیشوند.
برای مثال، برخی فعالیتهای زیرزمینی در معادن یا کار در شرایط خاص فشار محیطی ممکن است به دلیل ماهیت فعالیت، در گروه ب قرار گیرند.
بااینحال، قرار گرفتن یک شغل در گروه الف یا ب و تایید سختی کار آن، مستلزم بررسی شرایط واقعی اشتغال و تصمیم کمیتههای تشخیص مشاغل سخت و زیان آور است.
لیست مشاغل سخت و زیان آور تامین اجتماعی
در قوانین و مقررات مربوط به مشاغل سخت و زیان آور، برخی فعالیتها بهعنوان مصادیق این مشاغل معرفی شدهاند. بااینحال، فهرستهای موجود تمام مشاغل را شامل نمیشوند و نبودن عنوان یک شغل در این فهرستها، به معنای عادی بودن شرایط کار یا محرومیت از مزایای سختی کار نیست.
کارگرانی که عنوان شغلی آنها در لیست مشاغل سخت و زیان آور وجود ندارد نیز میتوانند درخواست بررسی سختی کار خود را به کمیتههای استانی ارائه کنند. در مقابل، وجود عنوان یک شغل در فهرست نیز بهتنهایی به معنای تأیید قطعی سختی کار نیست؛ زیرا شرایط واقعی محیط کار، نوع فعالیت و میزان مواجهه با عوامل زیان آور باید بررسی شود.
بر اساس آییننامه اجرایی مشاغل سخت و زیان آور، تشخیص سخت و زیان آور بودن شغل و تعیین گروه الف یا ب، با بررسی مستندات و شرایط اشتغال در کمیتههای بدوی و تجدیدنظر استانی انجام میشود.
| عنوان شغل یا فعالیت | شرح فعالیت و شرایط |
|---|---|
| کار در معادن | استخراج و فعالیت در تونلها، راهروهای سرپوشیده و بخشهای زیرزمینی معادن |
| حفر چاه و تونل | کار در قنوات، چاهها، فاضلابها، تونلهای زیرزمینی و مخازن سربسته |
| کار در کورههای ذوب | تخلیه و حمل مواد مذاب و کار مستمر در معرض مستقیم حرارت یا بخارات زیانآور کورهها |
| دباغی و سالامبورسازی | فعالیت مستقیم و مستمر در کارگاههای دباغی، سالامبورسازی و رودهپاککنی |
| جمعآوری و بازیافت زباله | کار مستمر در گندابروها و جمعآوری، حمل، دفن و بازیافت غیرمکانیزه زباله |
| کار در دامداری و مرغداری | جمعآوری، انتقال و انبار کردن کود و نظافت مستمر طویلهها، اصطبلها و سالنهای پرورش طیور |
| کار در ارتفاع | فعالیت مستمر در فضای باز و ارتفاع بیش از ۵ متر روی دکلها، داربستها، اسکلتها و اتاقکهای متحرک |
| کار روی خطوط انتقال برق | فعالیت مداوم روی خطوط و پستهای انتقال برق با فشار ۶۳ کیلوولت و بالاتر |
| شنپاشی | فعالیت در عملیات شنپاشی |
| آسفالتکاری و قیرپاشی | پخت آسفالت دستی، قیرپاشی و مالچپاشی |
| غواصی | فعالیت در محیطهایی با فشار غیرمعمول، مانند غواصی |
| کار در محیطهای پرصدا | مواجهه مستمر با فشار صوتی بسیار بالا که کنترل یا حذف عامل زیانآور با اقدامات حفاظتی مقرر امکانپذیر نباشد |
| سمپاشی | سمپاشی باغها، مزارع، اماکن، طویلهها و مرغداریها هنگام عملیات سمپاشی |
| تولید سموم و حشرهکشها | اشتغال مستقیم در تولید و ترکیب سموم و حشرهکشها |
| کار با تجهیزات دارای ارتعاش | مواجهه با ارتعاش غیرمعمول و زیانآور باوجود رعایت مقررات حفاظت فنی و ایمنی |
| سایر مشاغل مطرحشده در ماده ۱۱ آییننامه | |
| کارکنان زندانها و ندامتگاهها | مشاغل دارای ارتباط مستقیم با زندانیان |
| کارکنان مراکز رواندرمانی | مشاغل دارای ارتباط مستقیم با بیماران روانی |
| خبرنگاران | خبرنگاری با تعیین مصادیق مطابق مقررات مربوط |
چگونه بفهمیم سختی کار داریم؟ استعلام و نحوه تشخیص
برای اینکه بفهمیم شغل ما سخت و زیان آور است یا خیر، ابتدا باید سوابق اشتغال و شرایط محیط کار خود را بررسی کنیم. بااینحال، تشخیص قطعی سخت و زیان آور بودن شغل از روی عنوان شغلی، سوابق بیمه یا نام کارگاه امکانپذیر نیست و مستلزم بررسی و صدور رای توسط کمیتههای تشخیص مشاغل سخت و زیان آور است.
برای تشخیص و استعلام وضعیت سختی کار میتوانید مراحل زیر را دنبال کنید:
۱. بررسی سوابق بیمه: ابتدا از طریق سامانه خدمات غیرحضوری تامین اجتماعی یا کارگزاریهای تامین اجتماعی، سوابق بیمه و مشخصات کارگاههای محل اشتغال خود را دریافت کنید. سپس دورههایی را که احتمال میدهید مشمول سختی کار باشند، مشخص کنید.
۲. بررسی شرایط محیط کار: عوامل زیان آور مانند سروصدای بیش از حد مجاز، گردوغبار، مواد شیمیایی، گرما، ارتعاش و شرایط نامناسب ارگونومیکی را بررسی کنید. شدت و مدت مواجهه با این عوامل در تشخیص سختی کار اهمیت دارد؛ اما وجود آنها بهتنهایی به معنای تایید سخت و زیانآور بودن شغل نیست.
۳. ثبت درخواست بررسی سختی کار: برای دریافت نظر رسمی، باید درخواست بررسی شغل خود را به کمیته مشاغل سخت و زیان آور ارائه کنید. این درخواست در روش حضوری با تکمیل فرم شماره ۱ مشاغل سخت و زیان آور و ارائه آن به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی انجام میشود. در روش الکترونیکی نیز درخواست از طریق سامانه مربوط ثبت میشود. برای دریافت فرم و آشنایی با کاربرد آن، به مقاله دانلود فرمهای مشاغل سخت و زیان آور مراجعه کنید.
۴. بررسی درخواست در کمیته استانی: پس از ثبت درخواست، سوابق اشتغال، شرایط محیط کار، میزان مواجهه با عوامل زیان آور و گزارشهای کارشناسی بررسی میشود. کمیته بدوی استانی بر اساس مستندات موجود درباره سخت و زیان آور بودن شغل و قرار گرفتن آن در گروه الف یا ب تصمیمگیری میکند.
۵. دریافت رای کمیته سختی کار: نتیجه بررسی در قالب رای کمیته اعلام میشود. در صورت اعتراض به رأی بدوی، امکان درخواست تجدیدنظر در مهلت قانونی وجود دارد. رای قطعی کمیته بدوی یا تجدیدنظر، ملاک تشخیص سخت و زیان آور بودن شغل در دوره اشتغال بررسیشده است.
نکته: تایید سختی کار توسط کمیته، لزوما به معنای احراز شرایط بازنشستگی نیست و سازمان تامین اجتماعی باید شرایط قانونی و سوابق بیمه را جداگانه بررسی کند.
بیشتر بخوانید: ثبت نام و ورود به سامانه مشاغل سخت و زیان آور + پیگیری
سختی کار در کارگاه تعطیل چگونه بررسی میشود؟
تعطیل شدن کارگاه بهتنهایی مانع بررسی و تایید سختی کار کارکنان سابق آن نیست. بااینحال، در کارگاههای تعطیلشده به دلیل نبود امکان بازدید و سنجش شرایط فعلی محیط کار، اثبات وجود عوامل زیان آور در دوره اشتغال دشوارتر است.
برای تشخیص سخت و زیان آور بودن شغل در کارگاه تعطیل، باید مشخص شود که در زمان فعالیت کارگاه چه عوامل زیان آوری وجود داشته و کارگر با چه شدت و مدتی در معرض آنها قرار گرفته است.
در این بررسی، مستندات زیر میتوانند مؤثر باشند:
- نتایج سنجش عوامل زیان آور محیط کار که در زمان فعالیت کارگاه تهیه شدهاند.
- گزارشهای بازرسی و کارشناسی مربوط به شرایط محیط کار در دوره اشتغال.
- آرای صادرشده برای سایر کارکنان همان کارگاه که در شغل و شرایط کاری مشابه اشتغال داشتهاند.
- سوابق بیمه و مدارک اشتغال که محل کار، عنوان شغلی و دوره فعالیت کارگر را مشخص میکنند.
آرای صادرشده برای همکاران میتوانند بهعنوان مستند مورد بررسی قرار گیرند، اما بهتنهایی موجب تایید خودکار سختی کار سایر کارکنان نمیشوند.
در نهایت، چنانچه کمیته تشخیص مشاغل سخت و زیان آور با بررسی مستندات و گزارشهای کارشناسی، وجود عوامل زیان آور و میزان مواجهه کارگر را در دوره اشتغال احراز کند، امکان تایید سختی کار در کارگاه تعطیل نیز وجود دارد.
باسلام وعرض خسته نباشید
من ۵۸سال سن دارم و با دو سال سربازی ۲۲سال بیمه دارم و شغل بنده فروشگاه سموم کشاورزی بوده و جواز فعال در این چند سال دارم، آیا میتونم درخواست شغل سخت و زیانآور بدم؟؟ ممنون پاسخ بنده رو بدین
سلام
در صورتی که فروشگاه متعلق به خودشما باشد و بیمه خودتان را واریز کرده باشید مشمول قانون کار نبوده و بحث سختی کار مطرح نیست.
چنانچه به عنوان کارگر در فروشگاه سموم کشاورزی مشغول به کار باشید و بیمه کارگری از طریق همان کارگاه واریز شده می توانید درخواست سختی کار ثبت نمایید.
لطفا این متن را تا اخر و با دقت بخانید تاحق مطلب ادا شود در موردقوانین سختی کارقبل از نوشتن این مطلب تاکید میشود در مورد عزیزانی که در مشاغل سخت وزیان اور کار میکننداین حقشان است که با ۲۰ سال سابقه ۳۰ روز حقوق در ماه بدون شرط سنی بگیرندو این دو مزیت حق انها و عادلانه است وگوارای وجود انها اما یک مزیت دیگر وجود دارد که باعث تبعیض در حق بازنشستگان عادی میباشد و ان سقف سابقه ۳۵ سال در بازنشستگی تامین اجتماعی میباشد که به دلایل زیر ناعادلانه میباشد . اول سقف بازنشستگی را در این گروه که ۳۵ سال است باید به ۳۰ سال کاهش داد چون شخص اگر ۲۳ سال و ۴ ماه بیمه داشته باشد ۳۵ سال حقوق شاملش میشود. که این ابتدا یک تبعیض میباشد در برابر بازنشستگان عادی که برای اینکه ۳۵ سال سقف حقوق را بگیرند باید ۳۵ سال کار کنندو همچنین اکثرا سر ۳۰ سال درخاست بازنشستگی میدهند وکو تا ۳۵ سال. ولی بازنشسته های مشاغل سخت این راه طولانی را در عرض ۱۱ سال و ۸ ماه میانبر میزنند وبا بعضی از انها که هم صحبت میشویم با غرور وفخرفروشی میگویند من با سابقه کم ۳۵ سال حقوق میگیرم در صورتیکه از شما چند سال کوچکترم وسقف حقوق را میگیرم وشما با این سن داری ۳۰ سال حقوق میگیری . همچنین میتوانم بخاطر سن کم بروم از زندگیم لذت ببرم وچند تا زن بگیرم چون خودش را بالای قله ی سقف حقوق تامین اجتماعی میبینه فقط با ۲۳ سال و ۴ ماه سابقه چون اگر این عدد را ضربدر یک سال و نیم کنید میشود ۳۵ سال(۲۳/۴×۱/۵=۳۵).چون هر سال یک سال ونیم حساب میشودوهمچنین انها میگویند شما تا ۳۰ سال سابقه را بگیری عمرت را گذاشتی و اصلا شاید هم به عدد ۳۰ سال نرسی چه برسد به عدد ۳۵ سال.و هنوز به من که سقف سابقه تامین اجتماعی را میگیرم یعنی ۳۵ سال نرسیدی در صورتیکه ۵ سال واقعا عدد بزرگیه هم برای محاسبه حقوق وهم برای کار کردن. برای گرفتن این غرور و این تبعیض اشکار باید سقف حقوق این عزیزان ۳۰ سال با هر مقدار سابقه باشد.همانطور که میبینید حتی خود بازنشستگان سخت و زیان اور ناخوداگاه با این فخرفروشی دارند به این تبعیض اعتراف میکنند واگر هم بر زبان نیاورند از زبان بدن انها میشود این فخر فروشی را تشخیص داد. ولی تاکید میشود که کارکنان مشاغل سخت وزیان اور حق دارند و عادلانه است که با ۲۰ سال سابقه ،حقوق ۳۰ سال را بدون داشتن شرط سنی بگیرند و این دو مزیت حقشونه وعادلانه . ولی مزیت سوم که سقف حقوق تامین اجتماعی یعنی ۳۵ سال است عادلانه نمیباشد. لذا انها باید سقف حقوقشان ۳۰ سال حتی باهر مقدار سابقه بیشتر از ۲۰ سال باشد. که این موضوع هم باعث میشود ۵ سال به صندوق بازنشستگی تامین اجتماعی فشار مالی کمتر وارد شود. منظور این است که بازنشستگان مشاغل سخت عادلانه است که با بیست سال سابقه اولا در جوانی بازنشست شوند و ثانیا حقوق کامل ۳۰ روز را بگیرند که میشود دو مزیت شامل انها. که به حق است .ولی مزیت سوم که سقف حقوق ۳۵ سال است را به سمت بی عد التی وتبعیض با دیگر بازنشستگان عادی تامین اجتماعی سوق میدهد.همچنین کارکنان مشاغل سخت به دلیل اینکه اکثرا تحصیلات دانشگاهی ندارند سریع جذب کار میشوند .
سلام باشه چشم از سال دیگه درست میشه
سلام ای کاش از کمبود حقوق میگفتی یا هر مشکل دیگه ای که همه باهاش درگیر هستند الان اگر حقوق اون عده از افراد که بهرحال نا خواسته به جسم و روح خود صدمه وارد کرده اندکم بشود چی به شما میرسه از کمبودها بگو این حرف شما دقیقا حسادت است این حسادت هم خودت را نابود میکند چون کسی با حرف شما اینکار را نمکند فقط خودتو کوچیک کردی
سلام من يازده ساله دریک آزمایشگاه خصوصی به عنوان خدماتی کارمیکنم آیا به من سختی کار تعلق میگیرد
سلام وقت بخیر
بنده از سال ۸۴ در یک شرکت تولیدی کار میکردم که بیمه سخت وزیان آور رد شده در سال ۸۸ به مدت ۷۰ روز بیمه مشاغل آزاد رد شده ودر سال ۸۹ بیمه کشاورزی طبق ماده۱۴۸ قانون کار رد شده که سخت وزیا آور نیست وبعد از آن از سال ۹۰ تا کنون بیمه سخت وزیان آور معدن کاری رد میشه آیا سال ۱۴۰۴ که ۲۰ سالم تمام میشه میتونم بازنشست بشم در ضمن به مدت ۷ ماه در طول بیست سال دارم
سلام
باید یک و نیم برابر سابقه سخت و زیان آور به علاوه سوابق عادی در سن ۵۰ سالگی به ۳۰ سال تمام برسد. در سن کمتر از ۵۰ سالگی، سابقه مزبور باید ۳۵ سال باشد.
سلام وقت شما بخیر من ۱۹سال هست که در شرکت تراشکاری مشغول به کار هستم ولی عنوان شغلی من رو تراشکار ننوشتن با این حال همکاران من که در همین محیط مشغول به کار هستم و با عنوان شغلی تراشکاری سختی کار رو گرفتن و باز نشست شدن تکلیف من چیه میتونم من هم درخواست سختی کار بنویسم و اینکه تأیید میشه ممنون میشم اگه راهنمایی کنید.
سلام
می توانید درخواست سختی کار بدهید ولی مهم این است که اثبان کنید که شغل شما در گذشته چی بوده و چه شرایطی داشته است.
یکی از راه های احراز عنوان شغل واقعی شکایت اداره کار هست.
باسلام الان هشت سال ددساختمان پزشکان به عنوان نگهبان شیفت مشغول فعالیت هستم ایا نگهبان ساختمان پزشکان جزو مشاغل سخت است ممنون
سلام
خیر
سلام
سخت و زیان آور به مشاغلی تعلق می گیرد که عوامل زیان آور مانند صدا، گرد و غبار، عوامل شیمیایی و … بیش از حد مجاز داشته باشند. در هر حال باید در کمیته سختی کار بررسی و اعلام نظر شود.
در حالت عادی احتمال تعلق سختی کار به نگهبانی کم است.
با درود فراوان
۲۷ سال سابقه بیمه دارم ۱۰سال راننده تاکسی پرداخت کردم آیا میتوانم تقاضای بازنشستگی بدم سختی کار تعلق میگیره ممنون
سلام ۱۱ سال در شرکت معدنی کار میکنم عنوان شغلی چندسال کنترلچی بود الان سه ساله کنترلچی و راننده رد میشه خواستم ببینم چقدر سختی کار به ما که در معدن کار میکنیم داده میشه
سلام احتراما کد ملی وکد درخواست راوارد کردیم نوشته مشمول سختی کار ایا شامل میشود سختی کار برای ما ممنون راهنمایی کنید
سلام
سامانه سخت و زیان آور هر استان متفاوت هست و چنانچه در پاسخی که در سامانه مربوط به منطقه شما مطلبی درج شده که شفاف نیست باید از اداره کار محل سوال شود.
سلام من ده سال داخل شرکت راننده تراکتور بودم سختی کار شاملم میشه الان ۱۵ سال سابقه بیمه دارم ممنون
باسلام
بعد از اینکه سابقه کار شما به بیست سال رسید میتوانید فرم درخواست بررسی مشاغل خود را به کمیته سخت و زیان آور بدهید تا مشاغل شما را بررسی کنند در صورت تایید سختی کار به شما تعلق میگیرد.