در دستگاه‌های دولتی، همه کارکنان مشمول قانون مدیریت خدمات کشوری نیستند و برخی مشاغل به دلیل ماهیت وظایف، مشاغل کارگری محسوب می‌شود و کارکنان آنها مشمول قانون کار هستند. در بخشنامه‌ها و مصوبات مربوط، عناوینی مانند پیشخدمت، سرایدار، نظافتچی، آبدارچی، آشپز، نامه‌رسان، نگهبان، تلفنچی، متصدی تاسیسات، راننده و متصدی چاپ و تکثیر و همچنین تعدادی از مشاغل فنی و حرفه‌ای در زمره مشاغل کارگری قرار گرفته‌اند.
برای تشخیص وضعیت یک فرد، صرف عنوان قرارداد یا نام شغل کافی نیست و باید نوع شغل، جایگاه آن در ساختار دستگاه، سابقه استخدام و مقررات مربوط نیز بررسی شود. در ادامه، فهرست مشاغل کارگری دستگاه‌های دولتی و مبانی قانونی آنها بر اساس بخشنامه‌ها و مصوبات مربوط بررسی شده است.
فهرست مشاغل کارگری در دستگاه‌های دولتی
بر اساس بخشنامه‌های مربوط به مشاغل کارگری و مصوبه هیات وزیران، برخی مشاغل در دستگاه‌های دولتی به دلیل ماهیت وظایف و شرایط کار، در زمره مشاغل کارگری قرار می‌گیرند و به‌کارگیری افراد در این مشاغل باید بر اساس قانون کار انجام شود.
در بخشنامه تفسیری مرتبط با مصوبه سال ۱۳۹۰، مشاغل کارگری در دستگاه‌های اجرایی شامل این ۱۱ عنوان اعلام شده‌اند: پیشخدمت، سرایدار، نظافتچی، آبدارچی، آشپز، نامه‌رسان، نگهبان، تلفنچی، متصدی تاسیسات، راننده در صورت استفاده از وسیله نقلیه دولتی و متصدی چاپ و تکثیر.
همچنین در بخشنامه شماره ۹/۱۳۰۱ مورخ ۱۳۶۴/۶/۶ سازمان امور اداری و استخدامی کشور، فهرست گسترده‌تری از مشاغل کارگری اعلام شده بود که عناوینی مانند دوزنده، آرایشگر، رختشوی و اتوکش، نانوا، رنگ‌کار ساختمان، شیشه‌بر، حفار، تراشکار، آبکار، درودگر، صافکار، عایق‌بند، حلبی‌ساز، لاستیک‌کار، سراج، فرم‌بند، سرویس‌کار و کمک‌راننده، رنگ‌کار ماشین‌آلات، تعمیرکار ساعت، ماشین‌چی، اشتروتیپ‌کار و حکاک، کلیشه‌ساز و کپیست، حروفچین و آشپز را شامل می‌شد. بعدا مشاغلی مانند نظافتچی، بسته‌بند و پلمپ‌کوب، مکانیسین، الکتریسین، مکانیسین وسایل الکترونیکی، مامور راه و ساختمان، تعمیرکار صنایع فلزی و متصدی جرثقیل سقفی و دروازه‌ای نیز به این فهرست اضافه شدند.
مبنای قانونی مشاغل کارگری در دستگاه‌های دولتی
یکی از مبانی اصلی شناسایی مشاغل کارگری در دستگاه‌های دولتی، بخشنامه شماره ۹/۱۳۰۱ مورخ ۱۳۶۴/۶/۶ سازمان امور اداری و استخدامی کشور است. در این بخشنامه، تعدادی از مشاغل دستگاه‌های دولتی که به دلیل ماهیت وظایف و شرایط کار، دارای ویژگی‌های مشاغل کارگری بودند، احصا و به عنوان مشاغل کارگری اعلام شدند.
در متن این بخشنامه آمده است:
«از تاریخ ابلاغ این بخشنامه استخدام براساس قانون استخدام کشوری برای پست‌های تخصیص‌یافته در مشاغل پیوست ممنوع بوده و استفاده از خدمات افراد برای انجام این وظایف باید براساس قانون کار صورت پذیرد.»
بنابراین، بر اساس این بخشنامه، افرادی که برای انجام وظایف مربوط به مشاغل کارگری دولتی به‌کار گرفته می‌شوند، باید بر اساس قانون کار به خدمت گرفته شوند. البته در همان بخشنامه تصریح شده است کارکنانی که پیش از آن در این پست‌ها مشمول قانون استخدام کشوری بوده‌اند، همچنان بر اساس همان قانون و مقررات مربوط به خدمت خود ادامه می‌دهند.
مصوبه سال ۱۳۹۰ هیات وزیران درباره مشاغل کارگری دولتی
در مصوبه شماره ۲۱۳۴۷۱/ت۴۷۶۴۳هـ مورخ ۱/۱۱/۱۳۹۰ هیات وزیران، برای تعیین تکلیف نیروهای شرکتی دستگاه‌های اجرایی، میان مشاغل کارگری و مشاغل پشتیبانی تفکیک شده است. در جزء «الف» بند ۱ این مصوبه، مشاغلی مانند پیشخدمت، آبدارچی، نظافتچی، آشپز، نامه‌رسان، نگهبان و نظایر آن در زمره مشاغل کارگری دولتی قرار گرفته‌اند.
در متن مصوبه آمده است:
«با کارکنان شاغل در مشاغل خدماتی نظیر پیشخدمت، آبدارچی، نظافتچی، آشپز، نامه‌رسان، نگهبان و نظایر آن … با رعایت ماده (۱۲۴) قانون مدیریت خدمات کشوری و رعایت سقف اعتبارات مصوب بر اساس قانون کار، قرارداد کار موقت یک‌ساله منعقد و در پایان سال طبق مقررات قانون کار با آنان تسویه حساب کرده و در صورت نیاز، در سال بعد با آنها مجددا قرارداد منعقد نمایند.»
بر این اساس، مصوبه سال ۱۳۹۰ برای کارکنان شاغل در این مشاغل، انعقاد قرارداد کار موقت یک‌ساله بر مبنای قانون کار را پیش‌بینی کرده است. البته این حکم در چارچوب همان مصوبه صادر شده و بررسی اثر نظریه بعدی رئیس مجلس بر بخش‌های مختلف آن را باید جداگانه انجام داد.
فهرست ۱۱ گانه مشاغل کارگری در دستگاه‌های اجرایی
برای رفع ابهام درباره مصادیق مشاغل کارگری در دستگاه‌های اجرایی، در بخشنامه تفسیری مرتبط با مصوبه سال ۱۳۹۰، فهرست مشخصی از ۱۱ شغل کارگری اعلام شده است. این مشاغل عبارت‌اند از:
- پیشخدمت
- سرایدار
- نظافتچی
- آبدارچی
- آشپز
- نامه‌رسان
- نگهبان
- تلفنچی
- متصدی تاسیسات
- راننده، در صورتی که از وسیله نقلیه دولتی استفاده کند
- متصدی چاپ و تکثیر
این فهرست، مصادیق مشخص‌تری از مشاغل کارگری را در دستگاه‌های اجرایی ارائه می‌کند و برای تشخیص اینکه یک شغل در این دستگاه‌ها در زمره مشاغل کارگری قرار می‌گیرد یا نه، می‌تواند مورد استناد قرار گیرد.
آیا کارکنان مشاغل کارگری در دستگاه‌های دولتی مشمول قانون کار هستند؟
بر اساس بخشنامه شماره ۹/۱۳۰۱ مورخ ۶/۶/۱۳۶۴ سازمان امور اداری و استخدامی کشور، استفاده از خدمات افراد در پست‌هایی که به عنوان مشاغل کارگری شناخته شده‌اند باید بر اساس قانون کار انجام شود. در همان بخشنامه تصریح شده است که از تاریخ ابلاغ، استخدام بر اساس قانون استخدام کشوری برای این پست‌ها ممنوع بوده و به‌کارگیری افراد در آنها باید تابع قانون کار باشد.
البته کارکنانی که پیش از ابلاغ بخشنامه در این پست‌ها مشمول قانون استخدام کشوری بوده‌اند، طبق همان مقررات به خدمت خود ادامه می‌دهند. بنابراین صرف اشتغال در یک عنوان شغلی کارگری، بدون توجه به زمان و نوع استخدام، برای تعیین وضعیت همه کارکنان کافی نیست و باید سابقه و نوع رابطه استخدامی نیز بررسی شود.
تفاوت مشاغل کارگری و مشاغل پشتیبانی در دستگاه‌های دولتی
در مصوبه سال ۱۳۹۰ هیات وزیران، بین مشاغل کارگری و مشاغل پشتیبانی تفکیک شده است. در جزء «الف» بند ۱، مشاغلی مانند پیشخدمت، آبدارچی، نظافتچی، آشپز، نامه‌رسان، نگهبان و نظایر آن در گروه مشاغل کارگری قرار گرفته‌اند و برای آنها انعقاد قرارداد بر اساس قانون کار پیش‌بینی شده است.
در مقابل، در جزء «ب» همان بند، مشاغلی مانند مسئول دفتر، متصدی امور دفتری، بایگانی، ماشین‌نویسی و نظایر آن به عنوان مشاغل پشتیبانی ذکر شده‌اند و برای این گروه، قرارداد کار مشخص یا معین در نظر گرفته شده است. بنابراین در این مصوبه، نوع شغل نقش مهمی در تعیین نحوه به‌کارگیری و نوع قرارداد کارکنان داشته است.
وضعیت قرارداد کارکنان مشاغل کارگری در دستگاه‌های دولتی
بر اساس جزء «الف» بند ۱ مصوبه سال ۱۳۹۰ هیات وزیران، برای کارکنان شاغل در مشاغل کارگری، با رعایت ماده ۱۲۴ قانون مدیریت خدمات کشوری و سقف اعتبارات مصوب، قرارداد کار موقت یک‌ساله بر اساس قانون کار پیش‌بینی شده است. همچنین در پایان سال باید طبق مقررات قانون کار با این کارکنان تسویه‌حساب شود و در صورت نیاز دستگاه، برای سال بعد قرارداد جدید منعقد شود.
آیا همه کارکنان قراردادی دستگاه‌های دولتی کارگر محسوب می‌شوند؟
خیر. ملاک فقط عنوان قرارداد نیست و ماهیت شغل و جایگاه آن در ساختار دستگاه اهمیت دارد. ممکن است فرد با عنوان قراردادی، کار معین یا ساعتی به کار گرفته شده باشد، اما اگر عملا در شغلی فعالیت کند که در فهرست مشاغل کارگری قرار دارد، وضعیت او باید با توجه به مقررات مربوط به همان شغل بررسی شود.
در مقابل، صرف اینکه فرد در یک دستگاه دولتی فعالیت می‌کند یا قرارداد موقت دارد، به‌تنهایی باعث نمی‌شود مشمول قانون کار باشد. برای تشخیص وضعیت، باید نوع شغل، عنوان پست و مقررات استخدامی حاکم بر دستگاه با هم بررسی شوند.
تفاوت مشاغل کارگری با مشاغل کارمندی در دستگاه‌های دولتی
در دستگاه‌های دولتی، همه کارکنان از نظر مقررات استخدامی وضعیت یکسانی ندارند. کارکنانی که در مشاغل کارگری به کار گرفته می‌شوند، مشمول قانون کار هستند؛ در حالی که کارکنان رسمی، پیمانی و بسیاری از مشاغل اداری و پشتیبانی، تابع مقررات استخدامی و قانون مدیریت خدمات کشوری هستند.
تفاوت اصلی در ماهیت شغل و مقررات حاکم بر رابطه استخدامی است. برای مثال، مشاغلی مانند نظافتچی، آبدارچی، نگهبان، آشپز و برخی مشاغل فنی در زمره مشاغل کارگری قرار گرفته‌اند، اما عناوینی مانند مسئول دفتر، متصدی امور دفتری، بایگانی و ماشین‌نویسی در مصوبه سال ۱۳۹۰ در گروه مشاغل پشتیبانی قرار گرفته‌اند. بنابراین برای تشخیص کارگری یا کارمندی بودن یک فرد، باید نوع شغل و مقررات مربوط به همان پست بررسی شود.
آیا مشاغل فنی در دستگاه‌های دولتی هم کارگری محسوب می‌شوند؟
در بخشنامه شماره ۹/۱۳۰۱ مورخ ۶/۶/۱۳۶۴ سازمان امور اداری و استخدامی کشور، فقط مشاغل خدماتی به عنوان شغل کارگری معرفی نشده‌اند و تعدادی از مشاغل فنی و حرفه‌ای نیز در فهرست مشاغل کارگری قرار گرفته‌اند.
از جمله این مشاغل می‌توان به حفار، تراشکار، آبکار، درودگر، صافکار، عایق‌بند، حلبی‌ساز، لاستیک‌کار، رنگ‌کار ماشین‌آلات، مکانیسین، الکتریسین، مکانیسین وسایل الکترونیکی، تعمیرکار صنایع فلزی و متصدی جرثقیل سقفی و دروازه‌ای اشاره کرد. بنابراین کارگری بودن یک شغل در دستگاه دولتی فقط به مشاغلی مانند نظافتچی، آبدارچی یا نگهبان محدود نیست و برخی مشاغل فنی نیز طبق این بخشنامه در زمره مشاغل کارگری قرار گرفته‌اند.
آیا مشاغل کارگری فقط به فهرست ۱۱ گانه محدود می‌شوند؟
فهرست ۱۱ گانه‌ای که در بخشنامه مرتبط با مصوبه سال ۱۳۹۰ آمده، همه مشاغل کارگری دستگاه‌های دولتی را به‌طور کامل پوشش نمی‌دهد. پیش از آن، در بخشنامه شماره ۹/۱۳۰۱ مورخ ۱۳۶۴/۶/۶ سازمان امور اداری و استخدامی کشور، فهرست گسترده‌تری از مشاغل کارگری اعلام شده بود که علاوه بر مشاغل خدماتی، تعدادی از مشاغل فنی و حرفه‌ای را نیز شامل می‌شد.
در همان بخشنامه سال ۱۳۶۴ نیز تصریح شده بود که سایر مشاغل کارگری پس از بررسی‌های لازم به‌تدریج اعلام خواهند شد و دستگاه‌ها نیز می‌توانند مشاغلی را که قابلیت شناسایی به عنوان شغل کارگری دارند، همراه با دلایل توجیهی پیشنهاد کنند. بنابراین برای تشخیص کارگری بودن یک شغل، نباید فقط به فهرست ۱۱ گانه اکتفا کرد و لازم است بخشنامه‌ها و مقررات مربوط به همان شغل و دستگاه نیز بررسی شوند.
وضعیت کارکنان قدیمی شاغل در مشاغل کارگری
در بخشنامه شماره ۹/۱۳۰۱ مورخ ۱۳۶۴/۶/۶ سازمان امور اداری و استخدامی کشور تصریح شده است که کارکنانی که پیش از ابلاغ این بخشنامه در پست‌های مشاغل کارگری مشغول بوده و مشمول قانون استخدام کشوری بوده‌اند، همچنان بر اساس همان قانون و مقررات مربوط به خدمت خود ادامه می‌دهند.
آیا پست‌های بلاتصدی مشاغل کارگری در دستگاه‌های دولتی باقی می‌مانند؟
پست‌های سازمانی مربوط به مشاغل کارگری، اگر بلامتصدی باشند، باید از مجموعه تشکیلات دستگاه حذف شوند.
