چگونه بفهمیم سختی کار داریم؟ لیست مشاغل و شرایط

سخت و زیان‌ آور بودن یک شغل به عنوان شغلی یا نوع فعالیت کارگر بستگی ندارد. ممکن است دو کارگر با عنوان شغلی یکسان، به دلیل تفاوت در شرایط محیط کار و میزان مواجهه با عوامل زیان‌ آور، از نظر سختی کار وضعیت متفاوتی داشته باشند. به همین دلیل، یکی از پرسش‌های مهم کارگران این است که چگونه بفهمیم سختی کار داریم و از چه طریقی می‌توانیم آن را استعلام کنیم؟

مطابق مقررات مشاغل سخت و زیان‌ آور، تشخیص نهایی این موضوع بر عهده کمیته‌های بدوی و تجدیدنظر استانی است که با بررسی شرایط واقعی اشتغال و عوامل زیان‌ آور محیط کار درباره تایید یا رد سختی کار تصمیم‌گیری می‌کنند. در این مقاله، علاوه بر معرفی مشاغل سخت و زیان‌ آور گروه الف و ب، معیارهای قانونی تشخیص و مراحل بررسی سختی کار را توضیح می‌دهیم.

سختی کار چیست؟

مشاغل سخت و زیان‌آور به کارهایی گفته می‌شود که در آن‌ها عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی و بیولوژیکی محیط کار غیراستاندارد بوده و در اثر اشتغال، تنشی به‌مراتب بالاتر از ظرفیت‌های طبیعی جسمی و روانی به کارگر وارد می‌شود که نتیجه آن بروز بیماری شغلی و عوارض ناشی از آن است.

در قوانین کار و تامین اجتماعی، اصطلاح قانونی «مشاغل سخت و زیان‌ آور» به کار رفته و برای شاغلان این مشاغل، مزایایی از جمله کاهش ساعات کار، افزایش مرخصی سالانه و بازنشستگی پیش از موعد با شرایط قانونی مشخص در نظر گرفته شده است.

۱. طبق ماده ۵۲ قانون کار: ساعات کار در مشاغل سخت و زیان‌ آور نباید از ۶ ساعت در روز و ۳۶ ساعت در هفته بیشتر باشد. همچنین این مشاغل مشمول مرخصی سالانه بیشتری هستند.

۲. طبق تبصره ۲ ماده ۷۶ قانون تامین اجتماعی: کارگران مشاغل سخت و زیان‌ آور در صورت احراز شرایط قانونی می‌توانند از مزایای بازنشستگی پیش از موعد استفاده کنند.

تفاوت مزایای سختی کار در قانون کار و تامین اجتماعی را می‌توانید در مقاله بازنشستگی کارهای سخت و زیان‌ آور و کاهش ساعات کار مطالعه کنید.

توجه: برخی کارگاه‌ها در حقوق و مزایای ماهانه مبلغی با عناوینی مانند حق سختی کار پرداخت می‌شود که پرداخت مبالغی با عناوین مختلف شبیه سختی کار دلیلی بر سخت و زیان آور بودن شغل آنان نیست.

معیارهای تشخیص مشاغل سخت و زیان‌ آور

برای تشخیص سخت و زیان‌ آور بودن یک شغل، شرایط واقعی محیط کار، نوع عوامل زیان‌ آور، شدت و مدت مواجهه کارگر با این عوامل بررسی می‌شود. بنابراین صرف داشتن یک عنوان شغلی خاص یا اشتغال در کارگاهی مشخص، به معنای سخت و زیان‌ آور بودن شغل نیست.

مهم‌ترین عوامل مؤثر در تشخیص سختی کار عبارت‌اند از:

• عوامل فیزیکی: مانند سروصدای بیش از حد مجاز، گرما، سرما، ارتعاش و روشنایی نامناسب.
• عوامل شیمیایی: مانند مواجهه با گازها، بخارات سمی، گردوغبار و مواد شیمیایی زیان‌ آور.
• عوامل بیولوژیکی: مانند تماس شغلی با باکتری‌ها، ویروس‌ها و سایر عوامل بیماری‌زا.
• عوامل مکانیکی و ارگونومیکی: مانند وضعیت نامناسب بدن هنگام کار، حمل مکرر بارهای سنگین و فشارهای جسمانی ناشی از فعالیت شغلی.

در بررسی سختی کار، کارشناسان با توجه به نوع فعالیت، شرایط محیط کار، نتایج سنجش عوامل زیان‌ آور و میزان مواجهه کارگر، وضعیت شغل را ارزیابی می‌کنند.

توجه: تشخیص نهایی سخت و زیان‌آور بودن مشاغل بر عهده کمیته‌های بدوی و تجدیدنظر استانی مشاغل سخت و زیان‌ آور است. این کمیته‌ها با بررسی گزارش‌های کارشناسی و مستندات مربوط، درباره تایید یا رد سختی کار تصمیم‌گیری می‌کنند.

مشاغل سخت و زیان‌ آور گروه الف و ب

بر اساس آیین‌نامه اجرایی مشاغل سخت و زیان‌ آور، این مشاغل با توجه به ماهیت فعالیت و امکان حذف عوامل زیان‌ آور محیط کار به دو گروه الف و ب تقسیم می‌شوند. تفاوت اصلی این دو گروه در این است که عوامل زیان‌ آور در مشاغل گروه الف با اقدامات فنی و ایمنی قابل حذف هستند، اما در مشاغل گروه ب، سختی و زیان‌ آوری به ماهیت شغل وابسته است.

مشاغل سخت و زیان‌ آور گروه الف چیست؟

مشاغل گروه الف به کارهایی گفته می‌شود که سخت و زیان‌ آور بودن آن‌ها ناشی از ماهیت شغل نیست و می‌توان با به‌کارگیری تجهیزات مناسب، اصلاح شرایط محیط کار و اجرای اقدامات فنی و ایمنی، عوامل زیان‌ آور را حذف کرد.

برای مثال، اگر صدای یک دستگاه صنعتی در کارگاه بیش از حد مجاز باشد، ممکن است با جایگزینی دستگاه کم‌صداتر، عایق‌کاری یا اصلاح فرآیند تولید، عامل زیان‌ آور برطرف شود. در چنین شرایطی، شغل می‌تواند در گروه الف قرار گیرد.

مشاغل سخت و زیان‌ آور گروه ب چیست؟

مشاغل گروه ب به کارهایی گفته می‌شود که سختی و زیان‌ آوری با ماهیت شغل ارتباط دارد و حتی با اجرای اقدامات فنی، مهندسی، بهداشتی و ایمنی نیز عوامل زیان‌ آور آن‌ها به‌طور کامل حذف نمی‌شوند.

برای مثال، برخی فعالیت‌های زیرزمینی در معادن یا کار در شرایط خاص فشار محیطی ممکن است به دلیل ماهیت فعالیت، در گروه ب قرار گیرند.

بااین‌حال، قرار گرفتن یک شغل در گروه الف یا ب و تایید سختی کار آن، مستلزم بررسی شرایط واقعی اشتغال و تصمیم کمیته‌های تشخیص مشاغل سخت و زیان‌ آور است.

لیست مشاغل سخت و زیان‌ آور تامین اجتماعی

در قوانین و مقررات مربوط به مشاغل سخت و زیان‌ آور، برخی فعالیت‌ها به‌عنوان مصادیق این مشاغل معرفی شده‌اند. بااین‌حال، فهرست‌های موجود تمام مشاغل را شامل نمی‌شوند و نبودن عنوان یک شغل در این فهرست‌ها، به معنای عادی بودن شرایط کار یا محرومیت از مزایای سختی کار نیست.

کارگرانی که عنوان شغلی آن‌ها در لیست مشاغل سخت و زیان‌ آور وجود ندارد نیز می‌توانند درخواست بررسی سختی کار خود را به کمیته‌های استانی ارائه کنند. در مقابل، وجود عنوان یک شغل در فهرست نیز به‌تنهایی به معنای تأیید قطعی سختی کار نیست؛ زیرا شرایط واقعی محیط کار، نوع فعالیت و میزان مواجهه با عوامل زیان‌ آور باید بررسی شود.

بر اساس آیین‌نامه اجرایی مشاغل سخت و زیان‌ آور، تشخیص سخت و زیان‌ آور بودن شغل و تعیین گروه الف یا ب، با بررسی مستندات و شرایط اشتغال در کمیته‌های بدوی و تجدیدنظر استانی انجام می‌شود.

عنوان شغل یا فعالیت	شرح فعالیت و شرایط
کار در معادن	استخراج و فعالیت در تونل‌ها، راهروهای سرپوشیده و بخش‌های زیرزمینی معادن
حفر چاه و تونل	کار در قنوات، چاه‌ها، فاضلاب‌ها، تونل‌های زیرزمینی و مخازن سربسته
کار در کوره‌های ذوب	تخلیه و حمل مواد مذاب و کار مستمر در معرض مستقیم حرارت یا بخارات زیان‌آور کوره‌ها
دباغی و سالامبورسازی	فعالیت مستقیم و مستمر در کارگاه‌های دباغی، سالامبورسازی و روده‌پاک‌کنی
جمع‌آوری و بازیافت زباله	کار مستمر در گندابروها و جمع‌آوری، حمل، دفن و بازیافت غیرمکانیزه زباله
کار در دامداری و مرغداری	جمع‌آوری، انتقال و انبار کردن کود و نظافت مستمر طویله‌ها، اصطبل‌ها و سالن‌های پرورش طیور
کار در ارتفاع	فعالیت مستمر در فضای باز و ارتفاع بیش از ۵ متر روی دکل‌ها، داربست‌ها، اسکلت‌ها و اتاقک‌های متحرک
کار روی خطوط انتقال برق	فعالیت مداوم روی خطوط و پست‌های انتقال برق با فشار ۶۳ کیلوولت و بالاتر
شن‌پاشی	فعالیت در عملیات شن‌پاشی
آسفالت‌کاری و قیرپاشی	پخت آسفالت دستی، قیرپاشی و مالچ‌پاشی
غواصی	فعالیت در محیط‌هایی با فشار غیرمعمول، مانند غواصی
کار در محیط‌های پرصدا	مواجهه مستمر با فشار صوتی بسیار بالا که کنترل یا حذف عامل زیان‌آور با اقدامات حفاظتی مقرر امکان‌پذیر نباشد
سم‌پاشی	سم‌پاشی باغ‌ها، مزارع، اماکن، طویله‌ها و مرغداری‌ها هنگام عملیات سم‌پاشی
تولید سموم و حشره‌کش‌ها	اشتغال مستقیم در تولید و ترکیب سموم و حشره‌کش‌ها
کار با تجهیزات دارای ارتعاش	مواجهه با ارتعاش غیرمعمول و زیان‌آور باوجود رعایت مقررات حفاظت فنی و ایمنی
سایر مشاغل مطرح‌شده در ماده ۱۱ آیین‌نامه
کارکنان زندان‌ها و ندامتگاه‌ها	مشاغل دارای ارتباط مستقیم با زندانیان
کارکنان مراکز روان‌درمانی	مشاغل دارای ارتباط مستقیم با بیماران روانی
خبرنگاران	خبرنگاری با تعیین مصادیق مطابق مقررات مربوط

چگونه بفهمیم سختی کار داریم؟ استعلام و نحوه تشخیص

برای اینکه بفهمیم شغل ما سخت و زیان‌ آور است یا خیر، ابتدا باید سوابق اشتغال و شرایط محیط کار خود را بررسی کنیم. بااین‌حال، تشخیص قطعی سخت و زیان‌ آور بودن شغل از روی عنوان شغلی، سوابق بیمه یا نام کارگاه امکان‌پذیر نیست و مستلزم بررسی و صدور رای توسط کمیته‌های تشخیص مشاغل سخت و زیان‌ آور است.

برای تشخیص و استعلام وضعیت سختی کار می‌توانید مراحل زیر را دنبال کنید:

۱. بررسی سوابق بیمه: ابتدا از طریق سامانه خدمات غیرحضوری تامین اجتماعی یا کارگزاری‌های تامین اجتماعی، سوابق بیمه و مشخصات کارگاه‌های محل اشتغال خود را دریافت کنید. سپس دوره‌هایی را که احتمال می‌دهید مشمول سختی کار باشند، مشخص کنید.

۲. بررسی شرایط محیط کار: عوامل زیان‌ آور مانند سروصدای بیش از حد مجاز، گردوغبار، مواد شیمیایی، گرما، ارتعاش و شرایط نامناسب ارگونومیکی را بررسی کنید. شدت و مدت مواجهه با این عوامل در تشخیص سختی کار اهمیت دارد؛ اما وجود آن‌ها به‌تنهایی به معنای تایید سخت و زیان‌آور بودن شغل نیست.

۳. ثبت درخواست بررسی سختی کار: برای دریافت نظر رسمی، باید درخواست بررسی شغل خود را به کمیته مشاغل سخت و زیان‌ آور ارائه کنید. این درخواست در روش حضوری با تکمیل فرم شماره ۱ مشاغل سخت و زیان‌ آور و ارائه آن به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی انجام می‌شود. در روش الکترونیکی نیز درخواست از طریق سامانه مربوط ثبت می‌شود. برای دریافت فرم و آشنایی با کاربرد آن، به مقاله دانلود فرم‌های مشاغل سخت و زیان‌ آور مراجعه کنید.

۴. بررسی درخواست در کمیته استانی: پس از ثبت درخواست، سوابق اشتغال، شرایط محیط کار، میزان مواجهه با عوامل زیان‌ آور و گزارش‌های کارشناسی بررسی می‌شود. کمیته بدوی استانی بر اساس مستندات موجود درباره سخت و زیان‌ آور بودن شغل و قرار گرفتن آن در گروه الف یا ب تصمیم‌گیری می‌کند.

۵. دریافت رای کمیته سختی کار: نتیجه بررسی در قالب رای کمیته اعلام می‌شود. در صورت اعتراض به رأی بدوی، امکان درخواست تجدیدنظر در مهلت قانونی وجود دارد. رای قطعی کمیته بدوی یا تجدیدنظر، ملاک تشخیص سخت و زیان‌ آور بودن شغل در دوره اشتغال بررسی‌شده است.

نکته: تایید سختی کار توسط کمیته، لزوما به معنای احراز شرایط بازنشستگی نیست و سازمان تامین اجتماعی باید شرایط قانونی و سوابق بیمه را جداگانه بررسی کند.

بیشتر بخوانید: ثبت نام و ورود به سامانه مشاغل سخت و زیان آور + پیگیری

سختی کار در کارگاه تعطیل چگونه بررسی می‌شود؟

تعطیل شدن کارگاه به‌تنهایی مانع بررسی و تایید سختی کار کارکنان سابق آن نیست. بااین‌حال، در کارگاه‌های تعطیل‌شده به دلیل نبود امکان بازدید و سنجش شرایط فعلی محیط کار، اثبات وجود عوامل زیان‌ آور در دوره اشتغال دشوارتر است.

برای تشخیص سخت و زیان‌ آور بودن شغل در کارگاه تعطیل، باید مشخص شود که در زمان فعالیت کارگاه چه عوامل زیان‌ آوری وجود داشته و کارگر با چه شدت و مدتی در معرض آن‌ها قرار گرفته است.

در این بررسی، مستندات زیر می‌توانند مؤثر باشند:

• نتایج سنجش عوامل زیان‌ آور محیط کار که در زمان فعالیت کارگاه تهیه شده‌اند.
• گزارش‌های بازرسی و کارشناسی مربوط به شرایط محیط کار در دوره اشتغال.
• آرای صادرشده برای سایر کارکنان همان کارگاه که در شغل و شرایط کاری مشابه اشتغال داشته‌اند.
• سوابق بیمه و مدارک اشتغال که محل کار، عنوان شغلی و دوره فعالیت کارگر را مشخص می‌کنند.

آرای صادرشده برای همکاران می‌توانند به‌عنوان مستند مورد بررسی قرار گیرند، اما به‌تنهایی موجب تایید خودکار سختی کار سایر کارکنان نمی‌شوند.

در نهایت، چنانچه کمیته تشخیص مشاغل سخت و زیان‌ آور با بررسی مستندات و گزارش‌های کارشناسی، وجود عوامل زیان‌ آور و میزان مواجهه کارگر را در دوره اشتغال احراز کند، امکان تایید سختی کار در کارگاه تعطیل نیز وجود دارد.