۰ تا ۱۰۰ نوبت کاری و شیفت کاری قانون کار

نوبت‌کاری زمانی به کارگر تعلق می‌گیرد که ساعات شروع و پایان کار او در طول یک ماه بین نوبت‌های مختلف صبح، عصر و شب تغییر کند. طبق ماده ۵۵ قانون کار، ملاک اصلی، گردش شیفت‌ها در همان ماه است؛ بنابراین صرف چند روز کار ثابت در شب نوبت‌کاری محسوب نمی‌شود، اما تغییر از شیفت روز به شب یا بالعکس در همان ماه می‌تواند از مصادیق کار نوبتی باشد. میزان فوق‌العاده نوبت‌کاری نیز بسته به نوع گردش شیفت، ۱۰، ۱۵ یا ۲۲.۵ درصد است.

آنکال در قانون کار چیست؟

آنکال یا آماده‌باش به حالتی گفته می‌شود که کارگر خارج از ساعات عادی کار، در دسترس باشد تا در صورت نیاز کارفرما برای انجام کار فراخوانده شود. در قانون کار عنوان مستقلی با نام «حق آنکال» و درصد مشخصی برای آن تعیین نشده است؛ بنابراین اگر کارگر فقط خارج از محل کار در دسترس باشد و کاری انجام ندهد، نحوه پرداخت این مدت بر اساس قرارداد، آیین‌نامه داخلی کارگاه یا توافق کارگر و کارفرما مشخص می‌شود.

اگر کارگر در زمان آنکال فراخوانده شود و عملا کار انجام دهد، مدت انجام کار جزء ساعات کار او محسوب می‌شود و در صورت تجاوز از ساعات قانونی، می‌تواند مشمول مقررات اضافه‌کاری شود. همچنین آنکال با نوبت‌کاری تفاوت دارد؛ در نوبت‌کاری ساعات کار طبق برنامه بین نوبت‌های مختلف گردش می‌کند، اما آنکال به آماده‌باش و فراخوان خارج از ساعات عادی کار مربوط است.

شیفت کاری و نوبت کاری در قانون کار چیست؟

بر اساس ماده ۵۵ قانون کار، کار نوبتی یا نوبت‌کاری به کاری گفته می‌شود که ساعات شروع و پایان آن در طول یک ماه ثابت نباشد و بین نوبت‌های مختلف صبح، عصر و شب گردش داشته باشد. بنابراین ملاک اصلی نوبت‌کاری، تغییر ساعات کار و وقوع این گردش در همان ماه است.

به همین دلیل، اگر کارگری همیشه در یک ساعت ثابت، مثلا فقط در شیفت شب، مشغول به کار باشد، صرف شب‌کار بودن او نوبت‌کاری محسوب نمی‌شود. اما اگر ساعت کار او در طول ماه از نوبت روز به شب، یا از صبح به عصر و شب تغییر کند، این وضعیت می‌تواند مشمول مقررات نوبت‌کاری باشد.

در عرف کارگاه‌ها اصطلاح شیفت کاری برای برنامه‌های مختلف حضور کارکنان به کار می‌رود، اما از نظر قانون کار، هر شیفتی الزاما نوبت‌کاری نیست. شیفت ثابت با نوبت‌کاری تفاوت دارد و برای برخورداری از فوق‌العاده نوبت‌کاری باید شرایط گردش کار موضوع ماده ۵۵ قانون کار وجود داشته باشد.

ماده ۵۶ قانون کار درباره نوبت کاری

ماده ۵۶- کارگری که در طول ماه به طور نوبتی کار می‌کند و نوبت‌های کار وی در صبح و عصر واقع می‌شود ۱۰٪ و چنانچه نوبت‌ها در صبح و عصر و شب قرار گیرد، ۱۵٪ و در صورتی که نوبت‌ها به صبح و شب و یا عصر و شب بیفتد ۵ /۲۲٪ علاوه بر مزد به عنوان فوق‌العاده نوبت کاری دریافت خواهد کرد.

قانون کار

درصدهای نوبت کاری و انواع آن در سال ۱۴۰۵

نوبت‌کاری با توجه به نوع گردش ساعات کار به چهار حالت تقسیم می‌شود و برای هر نوع، درصد مشخصی به عنوان فوق‌العاده نوبت‌کاری در نظر گرفته شده است. این درصدها در قانون ثابت هستند و در سال ۱۴۰۵ تغییری نکرده‌اند؛ اما مبلغ ریالی فوق‌العاده نوبت‌کاری با توجه به حقوق و مزد مبنای هر کارگر متفاوت خواهد بود.

نوع نوبت کاری	میزان فوق العاده نوبت کاری	حقوق ماهانه ۱۴۰۵	فوق العاده نوبت کاری یا حق شیفت
صبح و عصر	۱۰ درصد	166,255,500	16,625,550
صبح و عصر و شب	۱۵ درصر	166,255,500	24,938,325
صبح و شب	۲۲.۵ درصد	166,255,500	37,407,490
عصر و شب	۲۲.۵ درصد	166,255,500	37,407,490

جدول ساعات صبح، عصر و شب در قانون کار

در قانون کار، ساعات شب به‌صورت صریح مشخص شده است. طبق ماده ۵۳ قانون کار، کار شب به کاری گفته می‌شود که بین ساعت ۲۲ تا ۶ صبح روز بعد انجام شود.

بر این اساس، برای تفکیک رایج نوبت‌های کاری می‌توان ساعات صبح، عصر و شب را به صورت زیر در نظر گرفت:

مراحل تشخیص و محاسبه نوبت کاری ۱۴۰۵

با توجه به جدول زیر به راحتی می‌توان تشخیص داد آیا ساعاتی که کارگر به کار مشغول است نوبت کاری اتفاق می‌افتد یا خیر.

برای تشخیص و محاسبه حق شیفت و نوبت کاری ۱۴۰۵ ابتدا باید انجام کار در شیفت های صبح، عصر و شب بررسی شود.

پس از آن شرط دوم گردش در طول ماه است که با تحقق این دو شرط نوع کار نوبت کاری تلقی می‌شود.
در صورت وجود تمام شرایط و پس از تشخیص نوع نوبت کاری، فرمول حق شیفت در جدول زیر نوشته شده است که با استفاده از آن می‌توان حق شیفت کارگر را محاسبه کرد.

مبنای محاسبه فوق‌العاده نوبت کاری

طبق ماده ۵۶ قانون کار، فوق‌العاده نوبت‌کاری به صورت درصدی علاوه بر مزد کارگر پرداخت می‌شود. ماخذ محاسبه فوق‌العاده نوبت‌کاری، مزد یا حقوق کارگر است.

بنابراین فرمول کلی محاسبه به این صورت است:

فوق‌العاده نوبت‌کاری = مزد یا حقوق × درصد نوبت‌کاری

درصد مورد استفاده با توجه به نوع گردش نوبت‌ها ۱۰، ۱۵ یا ۲۲.۵ درصد خواهد بود.

آیا حق شیفت فقط برای شیفت‌های شب پرداخت می‌شود؟

خیر. اگر شرایط کارگر طبق مواد ۵۵ و ۵۶ قانون کار، نوبت‌کاری محسوب شود، فوق‌العاده نوبت‌کاری فقط برای ساعت‌ها یا روزهایی که در شیفت شب قرار گرفته‌اند محاسبه نمی‌شود.

پس از مشخص شدن نوع نوبت‌کاری، درصد مربوط به آن بر مزد یا حقوق ماهانه کارگر اعمال می‌شود؛ بنابراین ملاک، نوع گردش نوبت‌های کاری در طول ماه است، نه تعداد شیفت‌های شب.

برای مثال، اگر نوبت‌های کارگر در طول ماه بین صبح، عصر و شب گردش داشته باشد، فوق‌العاده نوبت‌کاری او بر اساس درصد مربوط به همین نوع نوبت‌کاری محاسبه می‌شود، حتی اگر تعداد شیفت‌های شب کمتر از شیفت‌های صبح یا عصر باشد.

جهت محاسبه آنلاین شب کاری وارد لینک زیر شوید:

آف در قانون کار چیست؟

«آف» اصطلاحی رایج در محیط‌های کاری برای روز یا ساعات استراحت بین شیفت‌ها است و در قانون کار عنوان مستقلی با همین نام ندارد. بنابراین آف را نباید با مرخصی استحقاقی یکی دانست. در برنامه‌های شیفتی، کارگر ممکن است بعد از یک یا چند نوبت کار، طبق برنامه کاری خود مدتی استراحت داشته باشد که در عرف کارگاه به آن آف گفته می‌شود.

تعداد و زمان آف باید با توجه به برنامه شیفت، ساعات کار قانونی و میزان کارکرد کارگر تنظیم شود. برای مثال در الگوهایی مثل ۱۲ ساعت کار و ۲۴ ساعت استراحت، مدت استراحت پس از شیفت همان آف محسوب می‌شود؛ اما این به معنی مرخصی گرفتن کارگر نیست و از مرخصی سالانه او کسر نمی‌شود.

دو شیفت کاری چند ساعت است؟

در قانون کار، برای «دو شیفت کاری» عدد ثابت و مشخصی تعیین نشده است و مدت هر شیفت به برنامه کاری کارگاه بستگی دارد. آنچه اهمیت دارد این است که مجموع ساعات کار کارگر در چارچوب ساعات کار قانونی تنظیم شود و در صورت مازاد بر ساعات موظفی، مقررات اضافه‌کاری رعایت شود.

برای مثال، ممکن است یک کارگاه فعالیت روزانه خود را به دو شیفت ۸ ساعته تقسیم کند و کارگاه دیگری شیفت‌های متفاوتی داشته باشد. بنابراین دو شیفت بودن به معنی تعداد ساعت مشخصی نیست و برای تعیین ساعات کار باید برنامه شیفت، ساعات موظفی و میزان کارکرد واقعی کارگر بررسی شود.

نوبت کاری در چه مشاغلی کاربرد دارد؟

نوبت‌کاری بیشتر در مشاغلی کاربرد دارد که فعالیت آن‌ها در ساعات مختلف شبانه‌روز ادامه دارد یا امکان توقف خدمت و تولید وجود ندارد. به همین دلیل، مشاغلی مانند بیمارستان‌ها، اورژانس، آتش‌نشانی، نگهبانی، حراست، کارخانه‌ها و واحدهای تولیدی پیوسته از برنامه‌های نوبت‌کاری و شیفتی استفاده می‌کنند.

البته صرف شیفتی بودن یک شغل به معنی نوبت‌کاری نیست. برای اینکه کارگر مشمول فوق‌العاده نوبت‌کاری شود، باید ساعات شروع و پایان کار او در طول ماه بین نوبت‌های مختلف گردش داشته باشد و شرایط مواد ۵۵ و ۵۶ قانون کار برقرار باشد.

انواع مختلف نوبت کاری

نوبت کاری شکل های ساده و پیچیده ای دارد و در هر کارگاه ممکن است با کارگاه دیگر متفاوت باشد لذا نمی توان همه انواع نوبت کاری را پیش بینی کرد. در مثال های زیر انواع ساده از نوبت کاری ها برای آشنایی و بحث گردش در طول یک ماه آورده شده است.

مثال های صحیح نوبت کاری صبح و عصر

• کارگری که ۱ هفته صبح ۱ هفته عصر کار کند و این تکرار شود.
• کارگری که ۱۰ روز صبح ۱۰ روز عصر کار کند و این تکرار شود.
• کارگری که ۱ هفته صبح ۱ هفته عصر کار کند و این تکرار شود.
• کارگری که ۱ هفته صبح و ۵ روز عصر کار کند و این تکرار شود.

مثال غیر صحیح نوبت کاری صبح و عصر

• کارگری که ۲۰ روز صبح و ۱۵ روز عصر کار کند و این تکرار شود.

این نوع کار نوبت کاری نمی تواند باشد چون در طول یک ماه تکرار نمی شود بلکه در طول ۳۵ روز تکرار می شود.

مثال های صحیح نوبت کاری صبح و عصر و شب

• کارگری که ۱ هفته صبح، ۱ هفته عصر و ۱ هفته شب کار کند.
• کارگری که ۱۰ روز صبح، ۱۰ روز عصر و ۱۰ روز شب کار کند.
• کارگری که ۶ روز صبح، ۱۲ روز عصر و ۱۲ روز شب کار کند.

مثال غیر صحیح نوبت کاری صبح و عصر و شب

• کارگری که ۱۲ روز صبح ۱۲ روز عصر و ۱۲ روز شب کار کند.

این نوع کار نوبت کاری نمی تواند باشد چون در طول یک ماه تکرار نمی شود بلکه در طول ۳۶  روز تکرار می شود.

مثال های صحیح نوبت کاری صبح و شب

• کارگری که ۱ هفته صبح ۱ هفته شب کار کند و این تکرار شود.
• کارگری که ۱۰ روز صبح ۱۰ روز شب کار کند و این تکرار شود.
• کارگری که ۱ هفته صبح ۱ هفته شب کار کند و این تکرار شود.
• کارگری که ۱ هفته صبح و ۵ روز عصر کار کند و این تکرار شود.

مثال غیر صحیح نوبت کاری صبح و عصر

• کارگری که ۲۰ روز صبح و ۱۵ روز شب کار کند و این تکرار شود.

این نوع کار نوبت کاری نمی تواند باشد چون در طول یک ماه تکرار نمی شود بلکه در طول ۳۵ روز تکرار می شود.

مثال های صحیح نوبت کاری عصر و شب

• کارگری که ۱ هفته عصر ۱ هفته شب کار کند و این تکرار شود.
• کارگری که ۱۰ روز عصر ۱۰ روز شب کار کند و این تکرار شود.
• کارگری که ۱ هفته عصر ۱ هفته شب کار کند و این تکرار شود.
• کارگری که ۱ هفته عصر و ۵ روز عصر کار کند و این تکرار شود.

مثال غیر صحیح نوبت کاری صبح و عصر

• کارگری که ۲۰ روز عصر و ۱۵ روز شب کار کند و این تکرار شود.

این نوع کار نوبت کاری نمی تواند باشد چون در طول یک ماه تکرار نمی شود بلکه در طول ۳۵ روز تکرار می شود.

آیا نوبت‌کار حق شب‌کاری هم دریافت می‌کند؟

خیر. طبق ماده ۵۸ قانون کار، فوق‌العاده ۳۵ درصد شب‌کاری مربوط به کارگران غیرنوبتی است که در ساعات شب کار می‌کنند. بنابراین اگر کارگر مشمول نوبت‌کاری باشد و بابت گردش شیفت‌ها فوق‌العاده نوبت‌کاری دریافت کند، برای همان ساعات شب، فوق‌العاده شب‌کاری جداگانه به او تعلق نمی‌گیرد.

البته اگر کارگر نوبت‌کار نباشد و به‌صورت ثابت یا موردی در فاصله ساعت ۲۲ تا ۶ صبح کار کند، ساعات کار شب او مشمول فوق‌العاده شب‌کاری خواهد بود.

آیا نوبت‌کار جمعه‌کاری دریافت می‌کند؟

بله. نوبت‌کار بودن مانع دریافت فوق‌العاده جمعه‌کاری نیست. اگر کارگر نوبت‌کار در روز جمعه مشغول به کار باشد، علاوه بر فوق‌العاده نوبت‌کاری، بابت کار در جمعه نیز مشمول مقررات جمعه‌کاری خواهد بود.

طبق ماده ۶۲ قانون کار، کارگرانی که به هر عنوان در روز جمعه کار می‌کنند، در مقابل عدم استفاده از تعطیل روز جمعه، ۴۰ درصد اضافه بر مزد دریافت می‌کنند. بنابراین فوق‌العاده نوبت‌کاری و جمعه‌کاری دو عنوان جدا از هم هستند و در صورت تحقق شرایط هر دو، قابل پرداخت‌اند.

آیا نوبت‌کار اضافه‌کاری دریافت می‌کند؟

بله. نوبت‌کار بودن مانع دریافت اضافه‌کاری نیست. اگر مجموع ساعات کار کارگر نوبت‌کار از ساعات کار قانونی و موظفی او بیشتر شود، ساعات مازاد می‌تواند با رعایت شرایط ماده ۵۹ قانون کار، اضافه‌کاری محسوب شود.

فوق‌العاده نوبت‌کاری و اضافه‌کاری دو عنوان جداگانه هستند؛ فوق‌العاده نوبت‌کاری بابت گردش شیفت‌ها پرداخت می‌شود، اما اضافه‌کاری مربوط به ساعات کاری مازاد بر ساعات موظفی است. بنابراین در صورت وجود هر دو شرایط، هر دو پرداخت قابل محاسبه خواهند بود.

محاسبه آنلاین حق شیفت و نوبت کاری ۱۴۰۵

در سامانه فیش حقوقی ۱۴۰۵ کارتابان، امکان محاسبه آنلاین حق شیفت و فوق‌العاده نوبت‌کاری وجود دارد. در این سامانه علاوه بر مبلغ حق شیفت، سایر حقوق و مزایای کارگر نیز محاسبه شده و در نهایت فیش حقوقی کامل در اختیار کاربر قرار می‌گیرد.

برای محاسبه آنلاین حق شیفت ۱۴۰۵ و دریافت فیش حقوقی، می‌توانید از سامانه فیش حقوقی کارتابان استفاده کنید.